İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYAT
Başlanğıcından Türklerin Müslümanlığı kabul edişleri olan MS 11. yüzyıla kadar devam eden edebi dönemdir.
Şamanizm,Budizm,Maniheizm,Gök Tanrı inancı ekse-ninde oluşmuş dönemdir.Sözlü ve yazılı dönem olarak gruplandırılır.
A)SÖZLÜ DÖNEM(?-8.YÜZYIL)
Başlanğıcından yazının bulunduğu 8.yüzyıla kadar olan dönemi kapsar.Sözlü dönem tamamen yabancı etkiden uzak milli özellik gösterir. Dilden dile,kulaktan kulağa aktarılarak yayılım göstermiştir.Yazının bulunuşuyla bu edebi ürünlerin ”sav,sagu,koşuk ve destanlar” yazıya aktarılmasıyla günümüze kadar ulaşması sağlanmıştır.Bu dönemle ilgili ilk bilgilere Çin kaynaklarında ve Kaşkarlı Mahmut’un (1072-1074) Divan-ı Lugat-it Türk adlı eserinde rastlanmak-tadır.
Sözlü dönem edebi ürünleri sav,sagu,koşuk ve destanlardan oluşmaktadır.Bu ürünler sıgır (av töreni),şölen(milli ve dini bayramlar) ve yug (yas törenleri) adlı törenlerde milli çalgımız olan kopuz eşliğinde” şaman,kam ,baksı, ozan, oyun” adlı kişiler tarafından söylenmiş-tir.Bu şahsiyetler çok yönlü olup halk hekimi, aydın, din adamı,yönetici gibi özelliklere sahiptirler.
Genel Özellikleri
*Dil; sade,yabancı etkiden uzak arı Türkçedir.
*Milli ölçümüz olan hece ölçüsü kullanılmıştır.
*Nazım birimi dörtlüktür.
*Yarım ve cinaslı kafiye ve redif kul.
*Anonim özellik gösterir.
*Genellikle manzumdur.
*Atlı göçebe kültürün izleri görülür.
* Sözlü olarak oluşturulmuş yazının kullanımıyla yazıya aktarılmıştır.
*Sav,sagu,koşuk ve destan nazım şekillerinden oluşur.
*Savların dışındakiler ezgilidir.
Not:Bu döneme Destan Devri Türk Edebiyatı da denmektedir.
SAV(ATASÖZÜ)
Atalarımızın geçmişteki hayat tecrübelerini gelecek kuşaklara aktarmak için söylemiş oldukları özlü sözlerdir.Anonim özellik gösterir.Halkın ortak değerlerine seslenerek öğüt verici,yol gösterici özellik gösterir.Halk Edebiyatında “Atasözü”,Divan Edebiyatında
” Darb-ı mesel,İrsal-i mesel” adını alır.
SAGU
Yuğ adı verilen yas törenlerinde ölen kişinin kahramanlıklarını ve meziyetlerini anlatan şiirlerdir.Kendine özgü ezgisi bulunmaktadır.
Genellikle yedili ya da sekizli hece ölçüsüyle dörtlüklerle oluşturulmuştur.Söyleyene sagucu;sagu söylemeye sagu ağmak denir.
En ünlü sagumuz Alp Er Tunga Sagusu’dur.
Halk Edebiyatında “Ağıt”,Divan Edebiyatında “Mersiye”(Baki’nin Kanuni Mersiyesi) adıyla anılır.
KOŞUK
Aşk,doğa,savaş,kahramanlık,yiğitlik ve dini konuların işlendiği şiir türüdür.Sıgır ve şölen törenlerinde kopuz eşliğinde söylenen anonim ürünlerdir.Halk Edebiyatında“Koşma”,Divan Edebi-yatında“Gazel“e benzerlik gösterir.
DESTAN
Toplumları derinden etkileyen savaş,göç, afet…gibi olaylar neticesinde oluşturulmuş edebi ürünlerdir. Bilinmeyen bir kişi tarafından düzenlenmiş; fakat zamanla adı unutularak anonim özellik kazanarak halka mal olmuştur.Bütün destanlar milli özellik gösterir.Doğal ve yapma destanlar olarak iki grupta incelenebilmektedir.
*Sözlü edebiyat ürünü olup anonim özellik gösterir.
*Hem manzum hem nesir özelliğiyle düzenlenmiştir.
*Tarihsel bir gerçekliğe dayanır.Milli özellik gösterir.
* Olaganüstü özelliklerle düzenlenmiştir.
*Toplumsal gerçeklikler üzerine oluşturulmuştur.
*Büyük uygarlıklar yaşamış uluslara özgüdür.
DOGAL TÜRK DESTANLARI
1.SAKA TÜRKLERİNİN DESTANLARI
a)ŞU DESTANI
b)ALP ER TUNGA DESTANI
2.HUN TÜRKLERİNİN DESTANLARI
a)OĞUZ KAĞAN DESTANI
b)ATİLLA DESTANI
3.GÖKTÜRK DESTANLARI
a)BOZKURT DESTANI
b)ERGENEKON DESTANI
4.UYGUR TÜRKLERİNİN DESTANLARI
a)TÜREYİŞ DESTANI
b)GÖÇ DESTANI
ÜNLÜ ULUSAL DOGAL DESTANLAR
İran -Şehname -Firdevsi
Yunan -İlyada,Odissea -Homeros
Fin -Kalevala -Dr Lönront
Kırgız -Manas(İslami Döneme ait)
Rus -İgor
Sümer -Gılgamış
Almanya -Nubelungen
Hint -Ramayana,Mahabarata
Japonya -Şinto
İspanya -Cid
İrlanda -Cuchulainn
Fransa -Chansen de Roland
Latin - Aeneis -Vergilius
İngiliz -Robin Hood
ÜNLÜ YAPMA DESTANLAR
İtalyan -Tasso -Kurtarılmış Kudüs
İtalyan - Aristo -Çılgın Orlando
İtalyan - Dante -İlahi Komedya
İngiliz -Milton -Kaybolmuş Cennet
İspanyol -Camoens -Os Lusiados
Fransız -Voltaire -Hanriade(Kral 4. Henri)
YAPMA TÜRK DESTANLARI
Cengiz Han Destanı
Timur Destanı
Seyyit Battal Gazi Destanı
Danişment Gazi Destanı
Köroğlu Destanı
Saltuk Buğra Han Destanı
Selçukname -Yazıcıoğlu
Genç Osman Destanı -Kayıkçı Kul Mustafa
Üç Şehitleri Destanı -Fazıl Hüsnü Dağlarca
Çanakkale Şehitleri -Mehmet Akif Ersoy
Atatürk Kurtuluş Savaşında - Cahit Külebi
Şeyh Bedrettin Destanı –Mehmet Şerafettin Efendi
Sakarya Meydan Savaşı -C. Atuf Kansu
Kuvayı Milliye -Nazım Hikmet
ŞEHNAME:İranlı şair Firdevsi tarafından 60.000 beyitlik mesnevidir.İran-Türk savaşlarını işler Alp Er Tunga Destanı ile aynı özelliği taşır.Kahramanları da aynıdır.
İLYADA-ODİSSEA :Yunan destanıdır.Homeros tarafından yazıya aktarılmıştır.Yunanlıların Truvaya gidişleri(İlyada) dönüşleri ise(Odessea)konu edilmiştir.
KALEVALA :Fin mitolojisine göre Macarlarla aynı soydan geldiklerini anlatan destandır.
GILGAMIŞ :Sümer kralı Gılgamış’ın serüvenlerini anlatır.
RAMAYANA:Ayvdhya kralı Roma’nın hayatını anlatan destandır.Hint destanıdır
MAHABARATA:Pavdavalar ile Kavravaların savaşlarını işler.200.000 dizeden oluşur.Hint tarihi anlatması bakımından önemlidir.
B)YAZILI DÖNEM (8-11. YÜZYIL)
8.Yüzyılda Orhun Yazıtları’nın bulunmasıyla başlar 11.yüzyıla kadar devam eder.Yenisey Irmağı kıyısında 5.yüzyılda bazı mezar taşlarına rastlanmasına karşın edebi değer taşımadığı için değerlendirmeye alınmamıştır.Bu dönem ürünleri genellikle dini özellik taşır.Bu dönemin en önemli eseri Göktürk Yazıtları’dır.
GÖKTÜRK YAZITLARI(ORHUN ABİDELERİ)
Türk Edebiyatını ilk yazılı edebi ürünüdür. 8.yüzyılda Tonyukuk,Kültigin,Bilge Kağan adına dikilmiş anıtlardır.
Bu anıtlar Türk Devletinin nasıl sarsılıp yıkıldığı;Bilge Kağan’la Kültigin’in Çinlilere karşı verdikleri kurtuluş mücadelesi,Türk ulusunun varlığını sürdürebilmesi için nasıl davranması gerektiği nutuk havasıyla anlatılır.
Sağdan sola giden(4 ünlü,34 ünsüz) 38 harften oluşan Göktürk Alfabesiyle yazılmıştır.Türk tarihine ,töre ve inançlarına,toplum ve devlet yapısına ilişkin bilgiler veren nutuk özelliği gösteren anıttır. Deyim, atasözü,aliterasyon ve benzetmelerle dikkat çeken gelişmiş bir edebiyat dili kullanılmıştır.Türklerin Çinlilerle olan savaşları ve kendi aralarındaki sorunları işlenmiştir.Birlik,beraberlik fikrini işleyen edebi nutuktur.
Anıt,1893’te Danimarkalı Türkolog Thomsen tarafından okunarak tarihe kazandırılmıştır. Eserin çevirisi Almam Türkolog Radloff tarafından yapılmıştır.Gençliğe Hitabe’nin ilham kaynağıolarak görülmektedir.Üç anıttan oluşur.Orhun Irmağı kıyısında birçok yazıta rastlanmıştır;fakat bunların sadece yukarıda adı geçen üçü değerli görülmüştür.
Not:Türk adının,Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metim,ilk Türk tarihi,devlet ve milletin karşılıklı vazifeleri,Türk töresi Türk askeri dehası,Türk kültürünün büyük vesikası, Türk milliyetçiliğinin temel eseri,Türk dilinin kaynağı,Türk ordusunu en az 1250 sene öteye götüren vesika,Dünya’nın bugün belki de en büyük meselesi olan Çin hakkında 1250 sene evvelki Türk ikazı olan bir abidedir.
1.TONYUKUK ANITI(720-725)
Göktürklerin bilge veziri Tonyukuk tarafından yazılmış tarih ve anı özelliği gösteren anıttır. Sade dille yazılmış, yer yer atasözlerine de yer verilmiştir.Göktürk Hakanlığının kuruluşunu ve gelişimini tarihçi üslubuyla anlatmıştır.Kendi anılarını tarihçi üslubuyla yazmıştır.Bu yönüyle Tonyukuk bilinen ilk Türk yazarı, tarihçisi,ilk Türk anı yazarı olarak da kabul edilir.
2.KÜLTİGİN ANITI(732)
Ağabey Bilge Kağan tarafından diktirilmiştir. Yazarı Çinli Yolluğ Tiğin’dir(Ulug Tekin). Göktürklerin ordu komutanı olan Kültiğinin kahramanlıkları Bilge Kağan’ın ağzından anlatılır.Söylev özelliği gösterir.Sanatlı bir anlatımı varadır.Birlik ve dayanışmayı işler
3.BİLGE KAĞAN ANITI(735)
Bilge Kağan’ın ölümünden sonra Yollug Tigin tarafından yazılmış nutuk özelliği gösteren anıttır.Konu bakımından Kültigin anıtına benzer.
Not :Göktürk Alfabesiyle verilmiş olan tek edebi üründür.
Yazılı dönemde 18.yüzyıla kadar Uygur Alfabesi de kullanılmış;Uygurcayla Maniheizm, Budizm ve İslamiyetle ilgili dini ürünler de verilmiştir.
